**Fortepian** to instrument muzyczny z grupy instrumentów klawiszowych strunowych młoteczkowych. Jego nazwa pochodzi od włoskiego *gravicembalo col piano e forte*, co oznacza „klawesyn z cichym i głośnym dźwiękiem”, co doskonale oddaje jego najważniejszą cechę – możliwość gry z różnorodną dynamiką, od bardzo cichej (piano) do bardzo głośnej (forte).
**Jak działa fortepian?**
1. **Naciśnięcie klawisza:** Gdy gracz naciska jeden z klawiszy na klawiaturze.
2. **Uruchomienie mechanizmu:** Klawisz uruchamia skomplikowany mechanizm dźwigni.
3. **Uderzenie młoteczka:** Mechanizm ten powoduje, że mały, pokryty filcem młoteczek uderza w odpowiednie struny wewnątrz instrumentu.
4. **Wibracja strun:** Uderzenie wprawia struny w wibracje, a ich drgania przenoszone są na płytę rezonansową.
5. **Powstanie dźwięku:** Płyta rezonansowa wzmacnia te wibracje, tworząc słyszalny dźwięk.
6. **Tłumienie:** Po zwolnieniu klawisza, tłumik (również pokryty filcem) opada na struny, aby zatrzymać ich wibracje i wyciszyć dźwięk.
**Główne cechy fortepianu:**
* **Klawiatura:** Zazwyczaj posiada 88 klawiszy (52 białe i 36 czarnych), co daje szeroki zakres dźwięków – od bardzo niskich do bardzo wysokich.
* **Mechanizm młoteczkowy:** To kluczowy element, który odróżnia fortepian od jego poprzednika, klawesynu. Pozwala na kontrolowanie głośności i barwy dźwięku w zależności od siły nacisku na klawisz.
* **Struny:** Wewnątrz fortepianu znajdują się setki strun, wykonanych ze stali lub miedzi, o różnej grubości i długości. Do jednego dźwięku (szczególnie w wyższych rejestrach) często przypisane są dwie lub trzy struny, aby wzmocnić brzmienie.
* **Płyta rezonansowa:** Duża drewniana płyta, która wzmacnia i rozprzestrzenia dźwięk wytwarzany przez struny.
* **Rama:** Ciężka, zazwyczaj żeliwna rama, która wytrzymuje ogromne napięcie strun (liczone w tonach!).
* **Pedały:** Standardowo fortepian ma dwa lub trzy pedały:
* **Prawy (pedał sustain / tłumiący):** Podnosi wszystkie tłumiki ze strun, pozwalając im swobodnie wibrować i rezonować, nawet po zwolnieniu klawiszy.
* **Lewy (pedał una corda / miękki):** W fortepianach koncertowych przesuwa mechanizm klawiatury i młoteczków, tak że młoteczki uderzają w mniejszą liczbę strun (np. dwie zamiast trzech) lub w miękką część filcu, co daje cichszy i łagodniejszy dźwięk. W pianinach zazwyczaj jedynie przybliża młoteczki do strun, zmniejszając siłę uderzenia.
* **Środkowy (pedał sostenuto / podtrzymujący, rzadziej spotykany):** Pozwala na podtrzymanie dźwięków tylko tych klawiszy, które były naciśnięte w momencie wciśnięcia pedału, podczas gdy pozostałe dźwięki pozostają niezmienione.
**Rodzaje fortepianów:**
* **Fortepian koncertowy (flygel):** Duży, luksusowy instrument, w którym struny są ułożone poziomo. Oferuje najbogatsze brzmienie i największą dynamikę.
* **Pianino (fortepian pionowy):** Bardziej kompaktowa wersja, w której struny ułożone są pionowo. Idealny do domów i mniejszych pomieszczeń.
* **Fortepian cyfrowy:** Elektroniczna replika fortepianu akustycznego, symulująca jego brzmienie i często również mechanikę klawiatury. Nie posiada strun ani młoteczków.
Fortepian został wynaleziony około 1700 roku przez Bartolomeo Cristoforiego we Florencji i szybko zastąpił klawesyn, stając się jednym z najważniejszych i najbardziej wszechstronnych instrumentów w historii muzyki klasycznej, jazzowej, popowej i wielu innych gatunków.